1-Eylemle, iş-kılış, duruş, durum ve oluş bildiren sözcüklerdir.

2-Bir sözcüğün eylem sayılabilmesi için, çekim ekleri atıldıktan sonra kalan bölüme ‘’mek-mak’’ ekinin getirilebilmesi gerekir.

3-Eylemde 3 temel öğe vardır. ;

-Hareket
-KiÅŸi
-Zaman

H A R E K E T (Eylemin Anlamı)

A) İş ve Kılış Eylemleri ;

Bir nesneyi olumlu ya da olumsuz yönde etkileyen eylemlerdir.
Bilinçli yapılan eylemlerdir.
İnsanlara özgüdür. (Kırmak- Neyi KIRMAK-Bir şeyi KIRMAK-Çocuk camı kırdı)
İş ve kılış eylemleriyle kurulan cümlelerin eylemleri çatı bakımından GEÇİŞLİDİR.

‘’Silmek, dövmek, yırtmak, asmak, atmak, taşımak, bulmak, yazmak, sallamak...’’

eylemleri Ä°Åž ve KILIÅž bildirir.

B) Durum Eylemleri;

Süreklilik gösterir.
Durağanlık vardır.
İnsanlara özgüdür; bilinçli veya bilinçsiz olabilir.
Nesneye bağlı değildir.
Sona ermesi için başka eylemler gereklidir.
Çatı bakımından eylemi GEÇİŞSİZDİR. (Uyumak-Neyi uyumak?-Ne uyumak?
YANITSIZDIR. Yatmak –Uzanmak – Bakmak – Dikilmek eylemleri durum bildirir.

C) OluÅŸ Eylemleri;

DoÄŸa eylemleridir.
Eylemi gerçekleştiren gizli bir güç vardır. Bu gizli güç, dilbilim açısından kişi sayılır.
Bilinç gerektirmez.
Kendi kendine olma anlamı vardır.
Nesneye bağlı olmadığı için eylemi çatı bakımından geçişsizdir.
Rüzgar esiyor
Çiçekler açtı
Güneş doğdu
Ağaçlar yeşerdi
Yapraklar sarardı

KİŞİ

Gel-di-m / Gel-di-k
Gel-di-n / Gel-di-niz
Gel-di / Gel-di-ler
Zaman ekinden sonra ulanır.

ZAMAN (Eylemlerde Kip)

Eylem bildiren sözcüklerin zaman ve kişi eki alarak biçimlenmesine KİP denir. Kipler
İkiye ayrılır.

D) BÄ°LDÄ°RME KÄ°PLERÄ° (Haber kipleri)

1.-di’li geçmiş zaman;

-dı, -di, -du, -dü
-tı, -ti, -tu, -tü
(Görülen geçmiş zaman)
İş önce, söz sonra

2.-miş’li geçmiş zaman;

-miş, -mış, -muş, -müş
(Duyulan geçmiş zaman)
İş önce, söz sonra
Eylem, geçmişte yapılmıştır, eylemin yapıldığını başkasından duyma durumu vardır.

3.Åžimdiki zaman; -yor

Bu kip, eylemin yapılmakta olduğunu bildirir. Eylem yapılırken kullanılır.
İş, söz ayni zamanda

4.Gelecek zaman; -ecek, -acak

Eylemin gelecekte yapılacağını anlatır.
Söz önce, iş sonra.

5.GeniÅŸ zaman; -r, (i)r

Eylemin her zaman yapılabileceğini bildirir.
Söz, iş her zaman

E) DÄ°LEK KÄ°PLERÄ°

Bu kiplerde zaman kavramından çok, eylemin yapılışıyla ilgili bir duygu, bir düşünce, bir istek, bir dilek anlamı vardır.

1.Ä°stek kipi; -e, -a

Eylemin yapılması için istek bildiren kiptir.

2.Dilek – koşul kipi; -sa, -se
................................ + -sa, se .........dilek
Sınavı bir kazansa.......
Bu akÅŸam bize gelseniz....
................................. + -sa, -se................ koÅŸul

Çalışırsa kazanır.
Bu akÅŸam bize gelseniz, seviniriz

3.Gereklik kipi; -malı, -meli

Eylemin yapılmasının gerekli, zorunlu olduğunu bildiren kiptir.

4.Buyruk (emir) kipi; Eylemin yapılmasını emir yoluyla ister. İnsan kendisine buyrukta bulunamayacağı için, yalnız ikinci, üçüncü ytekil ve çoğul kişiler için kullanılır.

BİLEŞİK ZAMANLI EYLEMLER

1.Hikaye (öyküleme) bileşik zamanı;

.............+I. Zaman + II. Zaman
Eylem DiÄŸer - di
Kökü Zaman
Ekleri

Örnek ; Al-mış-tı

Duyulan geçmiş zamanın hikayesi biçiminde okunur.
Al-ır-dı Al-a-y-dı
Al-acak-tı Al-malı-y-dı
Al-(ı)-yor-du Al-sa-y-dı

2.Rivayet bileşik zamanı;

...............+I. Zaman +II. Zaman
Eylem DiÄŸer -miÅŸ
Kökü Zaman
Ekleri

Örnek ; Al-acak-mış, Al-ır-mış, Al-sa-y-mış
Geniş zamanın rivayeti biçiminde okunur.

3.Koşul bileşik zamanı;

................+I. Zaman +II. Zaman
Eylem DiÄŸer - se
Kökü Zaman
Ekleri

Örnek; Al-malı-y-sa, Al-(ı)-yor-sa, Al-dı-y-sa
Şimdiki zamanın koşulu biçiminde okunur.

EYLEM KÄ°PLERÄ°NDE ANLAM (ZAMAN) KAYMASI

A) Åžimdiki zaman

Yöntem; ‘’yor’’ ekini gördüğümüzde eyleme ŞU AN, ŞİMDİ’’ sözcüklerini getirip cümleyi okumalıyız. Anlamsız olursa zaman kayması vardır.
Yusuf, bütün zamanını televizyon seyretmekle geçiriyor.
Åžimdi
Åžu an
Yüklem ‘’geçirir’’ biçiminde olmalıydı.
‘’-yor’’ eki geniş zaman yerine kullanılmıştır.
; Yusuf, yarın İstanbul’a gidiyor.
; Åžimdi
Åžu an
Yüklem ‘’gidecek’’ biçiminde olmalıydı. Gelecek zaman yerine kullanılmıştır
Onunla iddiaya giriyor, on dakika sonra kazanıyorum.
Girdim kazandım
- di’li geçmiş zaman yerine kullanılmıştır.
Cumartesi ölüyor, Pazar günü gömüyorlar
Ölmüş gömmüşler
-miş’li geçmiş zaman yerine kullanılmıştır.

B) GeniÅŸ Zaman

Yöntem; ‘’-r’’ ekini gördüğümüzde eyleme ‘’DEVAMLI,SÜREKLİ, HER ZAMAN’’
Sözcüklerini getirip cümleyi okuduğumuzda cümle anlamsızlaşırsa zaman kayması vardır. Çocuk, bakkala gider çikolata alır. (gitti ve gitmiş – aldı veya almış) olmalıdır.
Geçmiş zaman yerine kullanılmıştır. Çocuk, devamlı, sürekli, her zaman bakkala gidip çikolata alamaz. Dünya malı, dünyada kalır, öldüğün gün. Kalacak olmalıdır.
Güzel günler de gelir elbet. Gelecek olmalıdır.
Bunun hesabını onlardan sorarım. Soracağım olmalıdır.
Gelecek zaman yerine kullanılmıştır.

C) Gelecek Zaman;

Dün beni arayan arkadaşım olacak. (olmalı)
Şimdi kapıyı çalan Ayşe olacak ki ... (olmalı ki...)
-Bir gürültü duyar gibi oldum.
-Üst kattaki adam olacak.. (olmalı...)
Gereklilik kipi yerine kullanılmıştır. Başın derde düştüğünde beni arayacaksın. (Ara)
İstanbul’a varır varmaz beni arayacaksın.(Ara)
Bu cümlelerde de görüldüğü gibi emir kipi yerine kullanılmıştır.

EK – EYLEM

Ad soylu sözcüklere eklenerek onları yüklem görevine sokan, basit zamanlı eylemlere ulanarak onları bileşik zamanlı eylem durumuna getiren eklere EK-EYLEM denir.
‘’idi, imiş, ise’’ sözcükleri,
‘’-im, -sin, -dir’’; -iz, -siniz, -dirler’’ ekleri

EK EYLEMLERDE ZAMANLAR

1.GeniÅŸ Zaman

Ben yeni öğretmen-im.
Sen yeni öğretmen-sin.
O yeni öğretmen-dir.
Biz yeni öğretmen-iz.
Siz yeni öğretmen-siniz.
Onlar yeni öğretmen-dirler.

Anlamı;

a)Ad soylu sözcükleri geniş zaman anlamıyla yüklem yapar.

b)Cümleye kesinlik ve gereklilik anlamı katar.
Sınav süresi bitmiştir.
Her canlı ölümü tadacaktır.
Kazanmak için çalışılmalıdır.

c)Cümleye olasılık anlamı katar.
O, şimdi beni düşünüyordur.

2.Ek-Eylemin Hikayesi;

Okuldaki en yakın arkadaşımdı.
Çocukken daha mutluyduk.

3.Ek-Eylemin Rivayeti;

Onların evleri Adana’daymış.
Mevsimlerin en güzeli sonbaharmış.

4.Ek-Eylemin KoÅŸulu;

O, ONURLU BÄ°R Ä°NSANSA SUSSUN.
Hastaysa hemen doktara gitsin.
(Ek eylemlere olumsuzluk anlamını ‘’değil’’ sözcüğü katar.)
Çocuk çok güzeldi. (Olumlu)
Çocuk çok güzel değildi. (Olumsuz)

YAPILARINA GÖRE EYLEMLER

Yapılarına göre eylemler üçe ayrılır.

1-Basit (Yalın) Eylemler
2-Türemiş Eylemler
3-BileÅŸik Eylemler

1-BASİT (Yalın) EYLEMLER

Kök biçimindeki eylemlerdir. Gel-di / Koş-muş / Al-acak-lar-mış
Yukarıdaki eylemlerde bulunan çekim eklerini çıkarıp eylemi okuduğumuzda yapım eki almadığını görürüz. Kaç-mış-lar- ------

-Basit / Kaç-ır-mış-lar------Türemiş

2.TÃœREMÄ°Åž EYLEMLER

Bir addan ya da eylemden yapım eki yardımıyla türetilmiş eylemlerdir.
Baş-la-dı------Addan eylem
Gör-ün-dü-----Eylemden eylem

3.BİLEŞİK EYLEMLER

Özellikleri;

YAZIM AÇISINDAN

1.Ad bileşiklerinde, bileşiği oluşturan sözcükler,her zaman bitişik yazılırken; eylem bileşiklerinin kimi bitişik kimi de ayrı yazılır.
Hanımeli
Zeytinyağı
Gecekondu
Uyurgezer
Mutlu olmak
Rica etmek
Hissetmek
Sabretmek

Yapısal Açıdan

a.Bir ad +Bir yardımcı eylem

hasta ol-mak
hisset-möek

b.Ä°ki eylem

ölebil-mek
giriver-mek
bakakal-mak
düşeyaz-mak

c.Bir eylem + Bir eylemsi

göreceği gel-mek
gideceÄŸi tut-mak

d.Bir eylemsi + Bir yardımcı eylem

anlatacak ol-mak
dinlemez ol-mak

e.DeyimleÅŸme

Bir ad + Bir eylem
Kafa tut-mak
Göze gir-mek

f.DeyimleÅŸme

Birden fazla ad + Eylem
Etekleri zil çal-mak
Ağzının payını ver-mek

Anlam Açısından

a.Gerçek + Gerçek

Hasta olmak, rica etmek, sabretmek,
Mutlu olmak, kabul etmek, affetmek

b.Mecaz + Mecaz (DeyimleÅŸme)

Kulak asmamak
Küplere binmek

ANLAMCA KAYNAŞMIŞ BİLEŞİK EYLEMLER

Sonu eylemle biten deyimler, anlamca kaynaşmış bileşik eylem sayılır.
YAPI
Ad + Eylem
Bileğine güvenmek
Gözünü korkutmak
Ad (Bazen birden çok) + Eylem
Etekleri zil çalmak
Kırkından sonra saz çalmak
Ağzının payını vermek
ANLAM
Mecaz + Gerçek
Bileğine güvenmek
Gözünü korkutmak
Gerçek + Mecaz
Deniz tutmak
Derdine yanmak
Mecaz + Mecaz
Burnundan solumak
Ağzını bozmak
Gözden düşmek
Göze girmek
İkiden fazla sözcükle kurulan deyimlerde tüm sözcükler mecaz anlamlıdır.
Etekleri zil çalmak
Ağzının payını vermek
Kulağına küpe olmak

KURALLI BİLEŞİK EYLEMLER

1.Eylem + Eylem
(DeÄŸiÅŸken) (Ayni)

1.Yeterlilik Eylemi

Yöntem
Eylem kökü + (-e)(-a) bil - mek
Cümleye kazandırdığı anlamlar

Gücü yetme

-Başarma anlamı

Ä°nsanlarla iletiÅŸim kurabiliyorum

-Olasılık anlamı

Seni bir daha görebilirim + (olumlu)
Seni bir daha gör-me-y-e-bilirim (olumsuz)

Geniş zaman kipinin soru biçimi belli bir istekle ilgili rica bildirir.

Kitabınızı ödünç alabilir miyim?

Yeterlik Eyleminin Olumsuzu

Eylem kökü + (-e)(-a) + (-me)(-ma)

2.Tezlik Eylemi

Eylem kökü + -i ver –mek

Cümleye kazandırdığı anlamlar

Tezlik

Öğretmen zili çaldığı anda içeri giriverdi.
Hakemin düdüğüyle maç başlayıverdi.

Beklenmezlik

Koca ağaç tepemize yıkılıverdi.

Önemsemezlik

Çocukları yalınayak dışarı salıvermişler.
Saçını, sakalını gelişigüzel bırakıvermiş.

Kolaylık + Tezlik

Soruları on dakikada çözüverdim.
Problemi, kalem kullanmadan çözüverdi.

Olumsuzu

Fiil kökü + (-me)(-ma) + i (-maz)(mez)

Gitmeyiver
Almayıver
Görmeyiver

Eylem kökü + i + ver + (-maz)(-mez)

Bakı-ver-mez-sin

3.Sürerlik Eylemi

Sen düşünedur...
Sen şu çocuğa bakadur, ben geliyorum.
Fiyatları görünce donakaldı.
Boğaz Köprüsü’nde intihar girişimi alışılageldi.

Olumsuzu kullanılmaz.

Bazı ikilemeler cümleye sürerlik anlamı katar.
Pop müziğini oldum olası sevemedim.
O takım, bildim bileli ikinci ligdedir.
Bu kente, oldu bitti ısınamadım.

4.YaklaÅŸma Eylemi

‘’Neredeyse, az kalsın’’ anlamını verir.

Bileğim burkuldu, düşeyazdım.
ÖSS sonuçlarına bakarken heyecandan öleyazdım.

Olumsuzu kullanılmaz.

ÇOCUK DÜŞEYAZDI.

Düştü düşecekti / neredeyse / az kalsın düşecekti. Biçimleri kullanılır.

Eylemsilerin Eylemlerle OluÅŸturduÄŸu BileÅŸik Eylemler

1- İsteklenme Eylemi ; Çocuğun annesini göreceği geldi

2- Beklenmezlik Eylemi; SinirleneceÄŸim tuttu.

Eylemlerin Yardımcı Eylemlerle Oluşturduğu Bileşik Eylemler

BaÅŸlama Eylemi; Biz, bu yerden gider olduk
Bitirme Eylemi; İstemezdim ama bağırmış oldum
Yeltenme (Davranma)Anlamı; Sorulara matematikten başlayacak oldu ama....
Sanma (Olasılık) Anlamı; Şu anda sınavda terliyor olmalı.

YARDIMCI EYLEMLİ BİLEŞİK EYLEMLER

Ad ol – mak
et - mek
Ses artması VARSA ------ Bitişik yazılır
Ses düşmesi YOKSA------ Ayrı yazılır

Örnekler ;

Ünlü düşmesiyle bitişenler ; Hapis-ol-mak / Hapsolmak
Ünsüz türemesiyle bitişenler ; His etmek / Hissetmek
Ayrı yazılanlar ; Orada olmak / Kızı olmak / Ayağına oldu / Alay etmek

EYLEMİN ÇATISI

Eylemler, cümle içinde yüklem görevinde bulunurlar. Yüklem görevindeki eylemler, öznelerine ve nesnelerine göre bazı özellikler gösterirler.

İşte bu özelliklere ‘’EYLEM ÇATISI’’ denir.

ÖZNELERİNE GÖRE EYLEMLER

1.Etken Eylemler

Eylem cümlelerinde yüklemin bildirdiği işi yapan (özne) belliyse, bu tür eylemlere ETKEN EYLEM denir. Yani öznesi bilinen eylemlerdir.

Türkçedeki tüm eylemler, ilk biçimleriyle etken eylemdir.

Gizli özne, gerçek öznedir.

Çocuk , ağladı. (Ağlama işini yapan ‘’Çocuk’’ tur. Gerçek özne.)
Ağladı. (Ağlama işi yapan ‘’O’’ dur. Gerçek özne)

Düşündü, yazdı. (O)
Etken eylem.

Şair düşündü, yazdı.
Etken eylem.

2.Edilgen Eylemler:

Gerçek öznesi belli olmayan eylemlerdir. Bu eylemlerde özne, ya bilinmediği ya da söylenmek istenilmediği için söylenmez. Edilgen eylemlerde özneyi bulmak için sorulan ‘’ne’’, ‘’kim’’ sorularına yanıt veren sözcük ya da sözcük öbeklerine SÖZDE ÖZNE denir. Sözde öznenin asıl görevi nesnedir.

Özge, kitap okudu------Etken
Kitap okudu.------Etken
Kitap oku-n-du.-----Edilgen
Sözde özne
B.siz nesne.

Asker kolundan vuruldu
Sözde özne
B.siz nesne

3.Dönüşlü Eylemler:

Yüklemin bildirdiği eylemi özne yapar ve yaptığı işten yine özne etkilenir.

Edilgen eylemler ‘’L’’, ‘’N’’
Kahve, silahlı kişilerce tarandı.
Önemli evraklar saklandı
Kuralar dün çekildi.
Kurbanlıklar süslendi.
Odunlar kömürlüğe çekildi.
Eşyalar, odaya taşındı.
Ölü yıkandı.

Eylemleri yapan özneler belli değildir.

Dönüşlü Eylemler ‘’L’’, ‘’N’’

Ayşe, sokağa çıkmadan tarandı.(Kendisini taradı)

Çocuk, bir köşeye saklandı. (Kendisini sakladı)
Genç kız, süslendi. (Kendisini süsledi.)
Düşman, cephe gerisine çekildi.

4.Ä°ÅŸteÅŸ Eylemler:

Eylemin gösterdiği işi birden çok özne (öznedeki birden çok kişi) ortaklaşa ya da karşılıklı
Yapıyorsa, bu tür eylemlere işteş eylem denir.

UYARILAR

Bazı sözcükler, kendiliğinden işteştir. ; Savaş, barış, yarış, güreş....
Öznedeki kişi tek olduğu zaman eylemde işteşlik aranmaz.;

Ayhan, kavgaya tutuÅŸtu.
Yaşlı adam, ağlayınca sakinleşti.
Kadın, trene zor yetişti.

Karşılıklı işteşlik;

Şairler, ara sıra dövüşür.
Çok geçmeden barışırlar.
Eleştirmenler, boşuna tartışır.

Birlikte iÅŸteÅŸlik;

Düşman askerleri kaçıştı.
(Karşılıklı kaçışılmaz)
Gecenin karanlığına karıştılar.
(Karşılıklı karışılmaz)

NESNELERİNE GÖRE EYLEMLER

1-GEÇİŞLİ EYLEMLER; Nesne alan,nesneyle kullanılan eylemlerdir. İş ve kılış eylemleri
geçişlidir. ; Pencereyi açtı. Sözünü dinlemedi. Vb.

UYARI: İş-kılış eylemleriyle kurulan cümleler nesne almasa da geçişli sayılır.

2-GEÇİŞSİZ EYLEMLER; Nesne almayan, nesneyle kullanılamayan eylemlerdir.

Durum ve oluş eylemleri geçişsizdir.

Oldurgan Eylemler

-r, -t, -dır.

Geçişsiz eylemlerin geçişli yapılmasına oldurgan eylem denir.

Çocuk uyudu. -----Geçişsiz
Çocuğu uyuttu.-----+Geçişli
Herkes güldü.
Herkesi güldürdü.+


Geçişsiz eylemlerde özne olan sözcük, geçişli eylemlerde nesne olmuştur.

Ettirgen Eylemler

-r, -t, -dır

Geçiş dereceleri artırılmış eylemlere ettirgen eylem denir. Burada ÖZNE, işi yapan değil
İŞİ YAPTIRANDIR.

Kapıyı açtı
Kapıyı açtırdı
Kapıyı açtırttı
Kapıyı açtırttırdı

Öznenin yapılmasını istediği işi bir başkası veya başkaları yapar.

Çiçeği suladı.
Çiçeği sulattı.
Çiçeği sulattırdı
Çiçeği sulattırttı

Parayı bozdu
dereceden geçişli.

Parayı boz-dur-du.
dereceden geçişli

Parayı boz-dur-t-tu.
dereceden geçişli

Parayı boz-dur-t-tur-du.
dereceden geçişlilik pek kullanılmaz.

UYARI; Ettirgen eylemler etken ve geçişlidir.
__________________

TESKKURLER...





TyANaLI......